7 marca 2026 roku w Warszawie odbył się pierwszy dzień II Kongresu Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Wydarzenie zorganizowano w Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL przy ul. Rakowieckiej 37, mieszczącym się w dawnym Areszcie Śledczym w Warszawie-Mokotowie. Kongres miał charakter dwudniowy, a delegacja Stowarzyszenia Solidarność Walcząca uczestniczyła w jego pierwszym dniu.
Na wewnętrznym dziedzińcu muzeum ustawiono duży namiot, podzielony na część cateringową oraz salę wykładową. W spotkaniu uczestniczyło kilkaset osób z całej Polski, w tym przedstawiciele środowisk patriotycznych oraz delegacje z Wrocławia i Warszawy.
Podczas ceremonii otwarcia uhonorowano Medalem „Reipublicae Memoriae Meritum” osoby szczególnie zasłużone w upowszechnianiu wiedzy o Żołnierzach Wyklętych oraz w propagowaniu pamięci o bohaterach powojennego podziemia niepodległościowego.
Jednym z ważniejszych punktów programu był wykład dr hab. Karola Polejowskiego, poświęcony zakończonym sukcesem badaniom nad ustaleniem tożsamości kilku żołnierzy 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej dowodzonej przez mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę”. Żołnierze ci znani byli dotąd jedynie z pseudonimów, jednak dzięki wieloletnim badaniom udało się ustalić ich prawdziwe imiona i nazwiska. Prelegent podkreślił, że wciąż istnieje wiele podobnych historii wymagających dalszych badań, a prace nad przywracaniem anonimowym bohaterom ich tożsamości będą kontynuowane.
Uczestnicy kongresu wysłuchali również panelu dyskusyjnego prowadzonego przez Tadeusza Płużańskiego, poświęconego temu, w jaki sposób Rzeczpospolita Polska powinna dbać o popularyzację i upamiętnianie historii Żołnierzy Wyklętych. W dyskusji udział wzięli m.in. Adrianna Garnik – dyrektor muzeum, Jan Kasprzyk – doradca Prezydenta RP, prof. Tadeusz Wolsza z Instytutu Pamięci Narodowej oraz ks. Jarosław Wąsowicz – kapelan Prezydenta RP.
W przerwie wydarzenia uczestnicy mieli możliwość zwiedzenia muzeum. Nasz kolega Łukasz Ossowski oprowadził delegację po miejscach szczególnie naznaczonych historią – celach i korytarzach dawnego więzienia, w których przetrzymywano i mordowano żołnierzy podziemia niepodległościowego. Wśród nich byli m.in. mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”, ppłk Łukasz Ciepliński „Pług” oraz mjr Adam Lazarowicz „Klamra”, którzy zostali zamordowani przez komunistów strzałem w tył głowy na terenie więzienia.
Uczestnicy kongresu mieli także okazję wysłuchać koncertu „Nie giń Polsko”, poświęconego pamięci zmarłego kilka miesięcy wcześniej barda i twórcy pieśni patriotycznych Andrzeja Kołakowskiego. W koncercie wystąpili m.in. jego syn Jan Kołakowski, Paweł Piekarczyk oraz laureaci konkursu Piosenki Patriotycznej im. Andrzeja Kołakowskiego.
Zwieńczeniem pierwszego dnia kongresu był Apel Pamięci zorganizowany w rocznicę śmierci mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Uczestnicy przeszli pod ścianę straceń na terenie dawnego więzienia, gdzie 7 marca 1949 roku został on zamordowany wraz z sześcioma swoimi podkomendnymi. Uroczystość miała podniosły i refleksyjny charakter, przypominając o ofierze życia złożonej przez żołnierzy powojennego podziemia w walce o niepodległość Polski.
